Kısa Tanım
Celp (subpoena), common law sistemlerinde bir kişiyi yaptırım tehdidi altında tanıklık etmek veya belge sunmak üzere hazır bulunmaya zorlayan mahkeme emridir.
Genel Bakış
Celp (subpoena), common law sistemlerinde bir kişiyi yaptırım tehdidi altında tanıklık etmek veya belge sunmak üzere hazır bulunmaya zorlayan mahkeme emridir. Suudi hukuk yargılamasında bu adla birebir karşılığı olan bir araç yoktur: “ihzar emri” (emr-i ihzâr) terimi esas olarak ceza işlerinde geçer. Kira uyuşmazlıkları gibi hukuk davalarında bu işlevi, İspat Kanunu’nun tanıkları çağırmaya ve tarafları ile üçüncü kişileri belge sunmaya zorlamaya yönelik araçları görür; bunlara uyulmamasının sonucu da çoğunlukla ceza değil, ispata ilişkin sonuçlardır.
Mahkeme, kendiliğinden veya taraf talebiyle, gerçeğin ortaya çıkması için dinlenmesini gerekli gördüğü herkesi tanık olarak çağırabilir (md. 72). Bir taraf, kanunun talep edilmesine izin verdiği, sözleşme veya makbuz gibi ortak olan ya da karşı tarafın herhangi bir aşamada dayandığı ve karşı tarafın elinde bulunan ilgili bir belgenin sunulmasının emredilmesini isteyebilir; talepte belgenin nitelikleri, karşı tarafta bulunduğuna dair emareler ve ispatlayacağı olgu belirtilmelidir (md. 34). Karşı taraf bir kez süre verilmesine rağmen sunmazsa, talep edenin sunduğu suret aslına uygun sayılır; suret sunulmamışsa mahkeme belgenin şekli ve içeriği konusunda talep edenin beyanını esas alabilir (md. 35). Mahkeme, elinde belge bulunan üçüncü kişiyi davaya dâhil ederek belgeyi sunmaya zorlayabilir veya bir kamu kurumundan belge ya da bilgi isteyebilir (md. 37); ticari davalarda sunma emrine uyulmamasını karine sayabilir (md. 36). İspat Kanunu’nun usul kılavuzları da, geçerli mazeret olmadan gelmeyen veya uymayan tarafın delil sunma hakkının düştüğüne mahkemenin karar verebileceğini öngörür.
Hukuk davalarında bir kişinin zorla getirilmesi istisnaidir — örneğin belirli aile meselelerinde davalının getirilmesi (Şer'i Yargılama Usulü Kanunu md. 57). Bilirkişilik için daha güçlü zorlama araçları vardır: mahkeme, bilirkişinin görevini yapmasını engelleyeni zorlayabilir ve gerekirse zor kullanabilir (İspat Kanunu md. 116). Bu araçları bilmek, hak sahibinin Suudi hukuk yargılamasında kullanılmayan yabancı tarzda bir “celp” beklemek yerine doğru delili doğru zamanda istemesine yardımcı olur.
⚖️ Yasal Dayanak
26/5/1443 H tarihli ve M/43 sayılı Kraliyet Kararnamesi ile çıkarılan İspat Kanunu: md. 34–37 (karşı tarafın, üçüncü kişilerin ve kamu kurumlarının belge sunmaya zorlanması), md. 72–73 (tanıkların çağrılması ve getirilmeleri için süre), md. 81 (tanık dinlenmesi için acil dava) ve md. 116 (bilirkişiyi engelleyenin zorlanması). Temerrüde düşen tarafın delil sunma hakkının düşmesine ilişkin İspat Kanunu usul kılavuzları. Şer'i Yargılama Usulü Kanunu (M/1, 22/1/1435 H): belirli aile meselelerinde davalının zorla getirilmesine ilişkin md. 57.
💡 Pratik Örnek
Bir şirket, Riyad’da bir depoyu bir yıllık ticari sözleşmeyle 84.000 SAR’a, 21.000 SAR’lık dört taksitle kiralamıştır. Kiraya veren iki taksiti (42.000 SAR) ödenmemiş diye talep eder; şirket ise ikisini de kiraya verenin mülk yöneticisine, onun makbuz defterinden kesilen iki makbuz karşılığında nakit ödediğini savunur ve suretlerini sunar. Şirket, mahkemeden kiraya verenin karşılıklı yükümlülükleri gösteren ortak bir belge olarak makbuz defterini sunmasının emredilmesini ve yöneticinin tanık olarak çağrılmasını ister. Mahkeme kiraya verene bir kez süre verir; defter sunulmayınca iki makbuz suretini aslına uygun sayar ve yöneticiyi dinler. Asıl borcun değeri 100.000 SAR’ı aşmadığından tanıkla ispat caizdir ve talep reddedilir. Bunun ticari bir sözleşme olduğuna dikkat edilmelidir; yeni konut sözleşmelerinde ödemeler Ejar’ın dijital kanallarıyla sınırlıdır.
⚠️ Yaygın Hatalar
- ✗Yabancı tarzda bir celp beklemek — hukuk davasında doğru araç, İspat Kanunu’na göre tanık çağrılması veya karşı tarafın ya da üçüncü kişinin belge sunmaya zorlanması talebidir.
- ✗Belgenin niteliklerini, karşı tarafta bulunduğuna dair emareleri ve ispatlayacağı olguyu belirtmeden sunma talebinde bulunmak — talep kabul edilmez (md. 34).
- ✗Tanıkları getirmek için tekrar tekrar süre istemek — yalnızca bir kez süre verilir; mahkemenin kabul ettiği bir mazeret olmadan getirilmezlerse mahkeme davayı karara bağlar (md. 73).
- ✗Değeri 100.000 SAR’ı aşan bir işlemi tanıkla ispatlamaya çalışmak — yazılı delil başlangıcı veya maddi ya da manevi bir engel yoksa yazılı olarak ispatlanmalıdır (md. 66 ve 68).
- ✗Mahkemenin hazır bulunma veya delil sunma talimatını görmezden gelmek — mahkeme tarafın o delili veya bununla ilgili savunma ya da talebi sunma hakkının düştüğüne karar verebilir.
🌍 Uluslararası Farklılıklar
ABD ve İngiltere’de celbe uymamak, para cezası veya hapisle sonuçlanabilen mahkemeye saygısızlıktır (contempt of court) ve taraflar arasında belge açıklama (disclosure) kapsamı geniştir. Türkiye ve Mısır gibi kıta Avrupası hukuku sistemlerinde tanık davet edilir; mazeretsiz gelmezse belirli kurallara göre zorla getirilebilir ve para cezasına çarptırılabilir. Suudi hukuk yargılaması ise esas olarak ispata ilişkin yaptırımlara dayanır — belge suretinin doğru sayılması, ticari davalarda sunmamanın karine sayılması veya tarafın delil hakkının düşmesi — ve kişilerin zorla getirilmesini istisna olarak tutar.
Sıkça Sorulan Sorular
Suudi kira davalarında celp var mı?▾
Common law’daki celbin birebir karşılığı yoktur. Ancak mahkeme İspat Kanunu’na göre dinlenmesini gerekli gördüğü herkesi çağırabilir, karşı tarafı veya üçüncü kişileri belge sunmaya zorlayabilir ve kamu kurumlarından belge ve bilgi isteyebilir.
Karşı taraf mahkemenin emrettiği belgeyi sunmazsa ne olur?▾
Bir kez süre verilmesine rağmen sunmazsa, talep edenin sunduğu suret aslına uygun sayılır; suret sunulmamışsa mahkeme belgenin şekli ve içeriği konusunda talep edenin beyanını esas alabilir (İspat Kanunu md. 35).
Davaya taraf olmayan biri belge sunmaya zorlanabilir mi?▾
Evet. Mahkeme kendiliğinden veya taraf talebiyle, elinde belge bulunan üçüncü kişiyi davaya dâhil ederek sunmaya zorlayabilir ya da tarafın elde edemediği bir belgeyi veya bilgiyi kamu kurumundan isteyebilir (md. 37).
Kira uyuşmazlığında tanık çağrılmasını nasıl isterim?▾
Taraf, ispatlamak istediği olguları ve tanıkların sayısı ile isimlerini belirtir ve getirmeleri için bir kez süre alır. Mahkeme de gerçeğin ortaya çıkması için gerekli gördüğü herkesi kendiliğinden çağırabilir (md. 72 ve 73).
Dava açılmadan önce tanık dinlenebilir mi?▾
Evet. Mahkemeye gelmesi muhtemel bir konuda bir tanığa dayanma imkânını kaybetmekten korkan kişi, olgu tanıkla ispatlanabilir nitelikteyse, tanığın acil dava yoluyla dinlenmesini isteyebilir (md. 81).
